Historia prawosławia na Białostocczyźnie       Początki chrześcijaństwa na Białostocczyźnie wiążą się ściśle z Kościołem prawosławnym. Ten zaś pojawił się na obszarze Podlasia w XI wieku, kiedy tereny między Bugiem i Narwią znalazły się w granicach księstw ruskich. Pierwsze cerkwie prawosławne na Białostocczyźnie powstały w okresie kiedy książęta ruscy dokonywali licznych wypraw w kierunku północno-zachodnim przeciwko sąsiadującym z ich państwami Jaćwingom. Dla zabezpieczenia swych zdobyczy terytorialnych książęta ruscy zbudowali szereg grodów obronnych: nad Bugiem Brześć i Drohiczyn, nad Niemnem Grodno, nad rzeką Białą Bielsk a nad Nurcem Brańsk. Grody te powstały w okresie przynależności tego obszaru do Wielkiego Księstwa Kijowskiego, zwłaszcza za panowania Jarosława Mądrego (1036-1054).
    Po rozbiciu dzielnicowym na Rusi ziemie dzisiejszej południowej białostocczyzny należały do księstwa turowsko-pińskiego, a następnie do księstwa halicko-wołyńskiego, natomiast zachodnie jej tereny znajdowały się pod wpływem Mazowsza. O społeczności prawosławnej zamieszkującej Brańsk, Suraż, Knyszyn, Bielsk, Wysokie Mazowieckie i Ciechanowiec wspominają latopisy litewskie i białoruskie. Okres ten był bardzo ważny w dziejach Kościoła prawosławnego na Białostocczyźnie, albowiem powstają wówczas najstarsze ośrodki cerkiewne, prowadzące akcję chrystianizacyjną wśród miejscowej ludności. Chrystianizacja jej w obrządku wschodnim wpłynęła na stałą obecność prawosławia na tych terenach do dnia dzisiejszego. Kanonicznie obszar Białostocczyzny podlegał wpierw jurysdykcji biskupów turowsko-pińskich, a później przeszedł pod jurysdykcję biskupów włodzimierskich.
    Upadek Księstwa Halicko-Wołyńskiego i wzrost potęgi Litwy doprowadziły do wchłonięcia ziemi podlaskiej przez Wielkie Księstwo Litewskie za panowania Giedymina (1315-1341) i Olgierda (1345-1377). W granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego ostatecznie ukształtowana została struktura organizacyjna Kościoła prawosławnego na tych ziemiach. Tereny północnego Podlasia podlegały wtedy bezpośrednio jurysdykcji metropolitów kijowskich (diecezja metropolitarna), natomiast południowe Podlasie pozostało w granicach diecezji włodzimierskiej (przybliżoną granicą obu diecezji była rzeka Narew).
    Książęta litewsko-ruscy i inni panowie feudalni w wieku XVI ufundowali szereg cerkwi prawosławnych w takich miastach jak: Suraż, Bielsk, Drohiczyn, Mielnik, Tykocin, Orla, Lipsk, Ciechanowiec, Wysokie Mazowieckie. Szczególne znaczenie w rozwoju Kościoła prawosławnego na Białostocczyźnie miało założenie w 1500 roku monasteru supraskiego. Fundatorem jego był właściciel Gródka i Zabłudowa wojewoda nowogródzki Aleksander Chodkiewicz oraz arcybiskup smoleński Józef Sołtan. Monaster supraski stał się wkrótce drugim pod względem znaczenia ośrodkiem zakonnym po Ławrze Kijewsko-Pieczerskiej. Mnisi suprascy wywarli duży wpływ na rozwój religijnej i narodowej tożsamości mieszkańców Białostocczyzny. Wśród innych podlaskich ośrodków cerkiewnych szczególnego znaczenia nabrały: Bielsk, Drohiczyn i Zabłudów (w którym działała w latach 1568-1572 pierwsza drukarnia pracująca na potrzeby Kościoła prawosławnego).
    Ważnym wydarzeniem w dziejach Kościoła prawosławnego był synod brzeski. Uczestniczący w nim przedstawiciele podlaskiego duchowieństwa i bractw cerkiewnych zdecydowanie opowiedzieli się przeciwko uznaniu jurysdykcji papieskiej i zerwaniu z patriarchatem konstantynopolitańskim. Antyunijna postawa delegacji społeczności prawosławnej rozpoczęła ponad dwuwiekową walkę o zachowanie „wiary greckiej” na Białostocczyźnie. Wprowadzanie unii odbywało się drogą nacisków na duchownych, odbieraniem świątyń i ich uposażeń ziemskich. Właściciele majątków przechodząc na katolicyzm lub unię zmuszali do przyjęcia nowego wyznania swych poddanych. Bractwa cerkiewne działające w miastach zwłaszcza królewskich (w Bielsku, Drohiczynie, Kleszczelach) oraz ośrodki zakonne (monastery w Zabłudowie i Bielsku) stały się główną podporą Kościoła prawosławnego na Białostocczyźnie. Broniły one nie tylko prawa do własnego kościoła, ale także interesów ekonomicznych i politycznych ludności ruskiej. Po wprowadzeniu unii przy prawosławiu pozostało jedynie biskupstwo białoruskie z siedzibą w Mohylewie i to jego ordynariusze wraz z namiestnikami metropolity kijowskiego sprawowali zarząd nad wszystkimi prawosławnymi parafiami w Rzeczypospolitej, w tym i na Białostocczyźnie.
    U schyłku I Rzeczypospolitej podejmowano próby stworzenia niezależnego Kościoła Prawosławnego w Polsce, ale przerwały je rozbiory. Plany utworzenia niezależnego biskupstwa na Białostocczyźnie miały też władze zaboru pruskiego, ale nie zostały one zrealizowane, gdyż w 1807 roku (na mocy traktatu tylżyckiego) Białostocczyzna znalazła się w granicah Rosji. Tereny te znalazły się w jurysdykcji arcybiskupa mińskiego. W XIX wieku nastąpił powolny proces powrotu parafii unickich do Kościoła prawosławnego. Budowano nowe cerkwie i zakładano nowe parafie. Supraśl stał się wtedy głównym centrum prawosławnego życia religijnego i intelektualnego na Białostocczyźnie. Parafie prawosławne na białostocczyźnie wchodziły w tym czasie w skład diecezji wileńskiej (później litewsko-wileńskiej). W 1900 roku Białostocczyzna weszła do nowoutworzonej diecezji grodzieńsko-brzeskiej. Także w okresie międzywojennym Białostocczyzna należała do diecezji grodzieńskiej.
    Ponowne załamanie się struktury organizacyjnej Kościoła prawosławnego nastąpiło podczas pierwszej wojny światowej. Ludność prawosławną z terenów Białostocczyzny masowo ewakuowano w głąb Rosji. Wraz z duchowieństwem i wiernymi wywożono wyposażenie świątyń, drogocenne przedmioty kultu, cudowne ikony, relikwie świętych. Po zakończeniu wojny nastąpił powrót duchowieństwa i ludności prawosławnej. W odrodzonej II Rzeczypospolitej czekały na nich inne warunki polityczno-społeczne. Władze polskie traktowały prawosławie jako relikt zaborów. Wiele cerkwi rozebrano bądź zamieniono na świątynie rzymskokatolickie.
    W okresie międzywojennym Kościół Prawosławny w Polsce uzyskał autokefalię, czyli samodzielność. Z uwagi na to, że Patriarcha Moskiewski nie wyraził zgody na autokefalię, władze państwowe uzyskały nadanie jej przez Patriarchę Ekumenicznego (Konstantynopolitańskiego) Grzegorza VII (tomos z 1924 roku), co zostało ogłoszone w Warszawie w 1925 roku. W 1948 roku autokefalia została potwierdzona przez Patriarchę Moskiewskiego.
    Druga wojna światowa przyniosła zmiany w położeniu Kościoła prawosławnego. Włączona po 17 września 1939 roku do BSRR Białostocczyzna stała się miejscem ograniczania możliwości wypełniania posług religijnych, tym razem przez władzę sowiecką. Deportacjom i wywózkom w głąb ZSRR była poddana również ludność wyznania prawosławnego wraz ze swym duchowieństwem. Kolejne zmiany w życiu religijnym nastąpiły w okresie okupacji niemieckej. Władze niemieckie zezwoliły na reaktywowanie życia religijnego, by przeciwdziałać ideologii komunistycznej, co nie oznacza, że nie stosowały represji wobec ludności prawosławnej.
    Po wojnie w ramach Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego obszar Białostocczyzny podzielono na dwie diecezje: warszawsko-bielską i białostocko-gdańską (granica między diecezjami przebiega w przybliżeniu po linii rzeki Narew, podobnie jak przed wiekami granica między diecezjami metropolitarną i włodzimierską). W czasach PRL władze komunistyczne ograniczały rozwój Kościoła prawosławnego. Dynamiczny rozwój struktury parafialnej nastąpił po roku 1981, kiedy władze zaczęły wydawać zezwolenia na budowę nowych cerkwi. Od tego czasu wybudowano szereg nowych cerkwi i erygowano wiele nowych parafii, zwłaszcza w Białymstoku. W 1984r. reaktywowano monaster supraski, a w 1993r. powołano klasztor żeński w Dojlidach (Białystok). Stan taki jest niewątpliwie zasługą działalności Jego Eminencji Arcybiskupa Sawy, Metropolity Warszawskiego i całej Polski, poprzednio Ordynariusza Diecezji Białostocko-Gdańskiej. Pełną swobodę działania, także w wojsku, Kościół prawosławny odzyskał jednak dopiero po 1989 roku, gdy w wyniku zmian demokratycznych zmienił się stosunek państwa do religii, w tym do Kościoła prawosławnego. Dzięki tym zmianom w 1994 roku zaczął działać Prawosławny Ordynariat Wojska Polskiego.       Kościół prawosławny na Białostocczyźnie ma więc wielowiekową tradycję. Prawosławie od czasów chrystianizacji tych terenów jest integralnym elementem mieszkającej tu ludności. Tak jak przez minione stulecia również obecnie określa ono charakter tego regionu. Prawosławie nie jest reliktem zaborów, ale cenną spuścizną I Rzeczypospolitej, wspólnej ojczyzny wielu wyznań i narodów. Historia przyniosła Kościołowi prawosławnemu wiele cierpień i upokorzeń. Dzieje tego regionu wskazują, że mimo dążeń do likwidacji prawosławia przetrwało ono do dnia dzisiejszego, a nowo wzniesione cerkwie świadczą o ogromnym przywiązaniu ludności Białostocczyzny do wiary prawosławnej.